โปรเจสเตอโรนคืออะไร ทำไมสำคัญกับผู้หญิงวัยทอง
โปรเจสเตอโรนคือฮอร์โมนที่ร่างกายสร้างหลังไข่ตกในแต่ละเดือน ทำหน้าที่เตรียมมดลูกและคอยคุมไม่ให้เอสโตรเจนออกฤทธิ์แรงเกินไป และมันมักเป็นฮอร์โมนตัวแรกที่ลดลงในวัยทอง ก่อนเอสโตรเจน คนไข้หลายคนจึงมาด้วยอาการนอนไม่หลับ ตื่นกลางดึก และหงุดหงิดง่าย ทั้งที่ประจำเดือนยังมาปกติอยู่
โปรเจสเตอโรนคืออะไร
คำว่า "โปรเจสเตอโรน" ในใบยาไม่ได้หมายถึงตัวเดียวกันทั้งหมด และตรงนี้คือจุดที่ทำให้ตัวเลขความเสี่ยงต่างกันชัดเจน งานวิจัยฝรั่งเศสที่ตามผู้หญิง 80,377 คน พบว่าคนที่ใช้โปรเจสเตอโรนธรรมชาติมีโอกาสเป็นมะเร็งเต้านมเท่ากับคนที่ไม่เคยใช้ฮอร์โมนเลย ส่วนคนที่ใช้ตัวสังเคราะห์ โอกาสสูงขึ้นราว 70% — คนละเรื่องกัน ทั้งที่เรียกรวม ๆ ว่าฮอร์โมนเหมือนกัน
ที่มา: Fournier A และคณะ, Breast Cancer Res Treat 2008 (RR 1.00 เทียบ 1.69) — PMC2211383
โปรเจสเตอโรน คือฮอร์โมนที่ร่างกายสร้างขึ้นหลังไข่ตกในแต่ละเดือนค่ะ หน้าที่ของมันมีสองอย่าง อย่างแรกคือเตรียมมดลูกให้พร้อมตั้งครรภ์ อย่างที่สองคือคอยคุมไม่ให้เอสโตรเจนออกฤทธิ์แรงเกินไป
หมอมักอธิบายให้คนไข้ฟังแบบนี้ค่ะ ลองนึกว่าหนึ่งเดือนแบ่งเป็นสองครึ่ง
โรงงานเล็ก ๆ ที่ว่านี้ ศัพท์แพทย์เรียกว่า corpus luteum ค่ะ จำชื่อไม่ได้ไม่เป็นไร ขอให้จำหลักการเดียวนี้พอ
ไม่มีไข่ตก = ไม่มีโรงงาน = ไม่มีโปรเจสเตอโรน
ต่างจากเอสโตรเจนตรงที่ รังไข่ยังผลิตเอสโตรเจนต่อได้อีกพักใหญ่ ถึงแม้เดือนนั้นจะไม่ตกไข่ก็ตาม ความต่างข้อนี้แหละค่ะ คือคำตอบของทั้งบทความนี้
อีกเรื่องที่หลายคนไม่รู้ โปรเจสเตอโรนมีผลกับสมองด้วย เวลากินเข้าไป ร่างกายจะเปลี่ยนมันเป็นสารที่ทำให้รู้สึกสงบและง่วง1 นี่คือเหตุผลที่คนไข้หลายคนสังเกตว่าการนอนเปลี่ยนไปก่อนอาการอื่นทั้งหมด
ทำไมโปรเจสเตอโรนลดก่อนเอสโตรเจน
เพราะพออายุเข้าช่วง ก่อนหมดประจำเดือน เดือนที่ไม่ตกไข่จะเริ่มมีมากขึ้นเรื่อย ๆ ค่ะ พอไม่ตกไข่ ก็ไม่มีโรงงานผลิต โปรเจสเตอโรนเลยตกลงก่อน ในขณะที่รังไข่ยังปล่อยเอสโตรเจนออกมาได้อยู่5
สิ่งที่ทำให้ช่วงนี้ยากคือ มันไม่ได้ค่อย ๆ ลดลงเป็นเส้นตรงสวย ๆ ค่ะ บางเดือนตกไข่ปกติ ฮอร์โมนขึ้นปกติ เดือนถัดมาไม่ตกไข่ แทบไม่มีเลย สลับกันไปมาแบบเดาไม่ได้ นี่คือเหตุผลที่คนไข้หลายคนบอกหมอว่า “บางเดือนก็ปกติดี บางเดือนก็แย่มาก จนไม่รู้จะอธิบายยังไง”
ตรงนี้เองที่เป็นคำตอบให้กับข้อสงสัยที่หมอได้ยินบ่อยที่สุดข้อหนึ่งค่ะ นั่นคือประโยคที่ว่า “แต่ประจำเดือนหนูยังมาปกติอยู่เลยค่ะหมอ”
ประจำเดือนมาตรงเวลา ไม่ได้แปลว่าตกไข่ทุกเดือนนะคะ เดือนที่ไม่ตกไข่ก็มีเลือดออกได้เหมือนกัน คุณจึงอาจมีโปรเจสเตอโรนต่ำอยู่แล้ว ทั้งที่ปฏิทินประจำเดือนยังดูปกติดี
อีกข้อที่ได้ยินพอ ๆ กันคือ “พี่อายุแค่ 42 เอง” ช่วงนี้เริ่มได้ตั้งแต่ปลาย 30 ถึงต้น 40 ค่ะ และกินเวลาหลายปีกว่าประจำเดือนจะหมดจริง อ่านต่อได้ที่ วัยทองอายุเท่าไหร่
โปรเจสเตอโรนต่ำ อาการเป็นยังไง
อาการที่มาเป็นอันดับแรกเกือบทุกครั้งคือ การนอนที่เปลี่ยนไป ค่ะ โดยเฉพาะแบบที่หลับได้ตอนแรก แต่ตื่นกลางดึกแล้วไม่หลับต่อ เพราะฮอร์โมนตัวนี้ช่วยให้สมองสงบ พอมันน้อยลง สมองก็ตื่นง่ายขึ้น1
ในห้องตรวจ หมอมักเจอกลุ่มอาการที่มาด้วยกันแบบนี้ค่ะ
สังเกตไหมคะว่าไม่มีข้อไหนเป็น “ร้อนวูบวาบ” เลย เพราะร้อนวูบวาบมาจากเอสโตรเจนที่ลดลง ซึ่งมักมาทีหลัง คนไข้จำนวนไม่น้อยจึงมาปรึกษาเรื่องนอนไม่หลับกับอารมณ์ก่อน แล้วได้คำตอบว่ายังไม่ใช่วัยทอง เพราะยังไม่ร้อนวูบวาบ
ถ้าอาการของคุณเอนไปทางร้อนวูบวาบหรือช่องคลอดแห้ง ลองอ่าน อาการของฮอร์โมนเอสโตรเจนต่ำ ประกอบด้วยค่ะ จริง ๆ แล้วฮอร์โมนสองตัวนี้มักเปลี่ยนพร้อมกัน แค่คนละจังหวะเท่านั้น
แบบธรรมชาติกับสังเคราะห์ ต่างกันยังไง
ต่างกันที่ตัวยาเลยค่ะ แบบธรรมชาติ มีโครงสร้างเหมือนฮอร์โมนที่ร่างกายสร้างเองทุกอย่าง ส่วน แบบสังเคราะห์ เป็นสารคนละตัวที่ออกแบบให้ทำงานคล้ายกัน1
คำว่าธรรมชาติตรงนี้ไม่ได้แปลว่าสกัดจากพืชแล้วปลอดภัยกว่าอัตโนมัตินะคะ มันหมายถึงโครงสร้างที่เหมือนของร่างกาย และยังเป็นยาที่ต้องให้แพทย์สั่งเหมือนกัน
ถ้าจะจำอย่างเดียวจากหัวข้อนี้ ให้จำว่าชนิดของตัวยาสำคัญกว่าคำว่าใช้ฮอร์โมนหรือไม่ใช้ ตารางนี้เทียบให้เห็นว่าแต่ละชนิดต่างกันแค่ไหน โดยเทียบกับผู้หญิงที่ไม่เคยใช้ฮอร์โมนเลย
| ชนิดที่ใช้ | โอกาสเป็นมะเร็งเต้านม | เรื่องลิ่มเลือดอุดตัน |
|---|---|---|
| โปรเจสเตอโรนธรรมชาติ micronized progesterone | เท่ากับคนที่ไม่เคยใช้ คือไม่พบว่าเพิ่มขึ้น | ไม่พบว่าเพิ่ม |
| ไดโดรเจสเตอโรน dydrogesterone | สูงขึ้นเล็กน้อย แต่ยังน้อยจนบอกไม่ได้ชัดว่าต่างจริง | อยู่ในกลุ่มเสี่ยงต่ำ |
| โปรเจสตินสังเคราะห์อื่น ๆ | สูงขึ้นราว 70% — สูงที่สุดในงานวิจัยนี้ | บางตัวเพิ่มได้ถึงราว 4 เท่า |
| ใช้เอสโตรเจนเดี่ยว ไม่มีตัวคุมเยื่อบุมดลูก | สูงขึ้นราว 30% | — |
ตัวเลขเต็ม: RR 1.00 (0.83–1.22) / 1.16 (0.94–1.43) / 1.69 (1.50–1.91) / 1.29 (1.02–1.65) — Fournier A และคณะ, E3N cohort 80,377 คน, Breast Cancer Res Treat 2008;107(1):103–111 PMC2211383 · ลิ่มเลือด OR 0.7 (0.3–1.9) และกลุ่ม norpregnane OR 3.9 (1.5–10.0) — Canonico M และคณะ, Circulation 2007 PubMed 17309934
E3N เป็นการศึกษาเชิงสังเกต ไม่ใช่การทดลองแบบสุ่ม และข้อสรุปนี้ผู้วิจัยระบุไว้สำหรับการใช้ระยะสั้น การเลือกชนิดยาเป็นหน้าที่ของแพทย์ที่ดูแลคุณ
ข้อควรระวังที่หมออยากเตือนคือ ครีมโปรเจสเตอโรนที่ซื้อเองได้ทั่วไป ค่ะ เพราะฮอร์โมนตัวนี้ซึมผ่านผิวหนังได้ไม่ดี1 ถ้าคุณใช้เอสโตรเจนอยู่ด้วยแล้วคิดว่าครีมช่วยคุมมดลูกให้แล้ว จริง ๆ อาจไม่ได้ผลอย่างที่คิด
เสี่ยงมะเร็งเต้านมไหม
คำถามนี้เป็นคำถามที่คนไข้กังวลมากที่สุดค่ะ และคำตอบคือ ขึ้นอยู่กับว่าใช้ตัวไหน ไม่ใช่ว่าทุกตัวเหมือนกันหมด
มีงานวิจัยในฝรั่งเศสที่ศึกษาผู้หญิงกว่า 1,500 คน2 เขาเทียบความเสี่ยงของแต่ละกลุ่ม แล้วได้ผลออกมาต่างกันชัดเจนแบบนี้ค่ะ
มีงานวิจัยอื่นที่ผลไปทางเดียวกันค่ะ ทั้งการศึกษาประชากรขนาดใหญ่ในฝรั่งเศส3 และการรวบรวมงานวิจัยหลายชิ้นมาวิเคราะห์4 ล้วนพบว่าแบบธรรมชาติมีความเสี่ยงต่ำกว่าแบบสังเคราะห์
ตัวเลขพวกนี้เป็นภาพรวมของคนหมู่มาก ไม่ใช่คำรับประกันสำหรับคุณคนเดียว การจะใช้หรือไม่ใช้ฮอร์โมน ต้องดูอายุ ประวัติครอบครัว โรคประจำตัว และอีกหลายอย่างประกอบกัน เป็นเรื่องที่ต้องคุยกับแพทย์เป็นราย ๆ ไปค่ะ อ่านเพิ่มได้ที่ ฮอร์โมนทดแทนอันตรายไหม
ตรวจยังไง ตอนไหนดี
เจาะเลือดค่ะ แต่มีเรื่องที่คนไข้ส่วนใหญ่ไม่รู้ คือ เจาะตอนไหนของเดือน มีผลกับค่าที่ได้มาก
เพราะโปรเจสเตอโรนขึ้นสูงเฉพาะครึ่งหลังของรอบเดือน ถ้ายังมีประจำเดือนอยู่แล้วไปเจาะช่วงต้นรอบ ค่าก็ต่ำเป็นธรรมดา ไม่ได้แปลว่าผิดปกติอะไร
และนี่คือเหตุผลที่หมอมักบอกว่า ผลตรวจครั้งเดียวบอกทุกอย่างไม่ได้ ในช่วงที่บางเดือนตกไข่ บางเดือนไม่ตกไข่ ค่าที่ได้ก็เหมือนภาพถ่ายใบเดียวของเดือนนั้น ไม่ใช่ภาพรวมทั้งปี การอ่านผลจึงต้องดูอาการกับประวัติประจำเดือนควบคู่ไปด้วยเสมอ
ปกติเวลาตรวจฮอร์โมนวัยทอง จะดูหลายค่าพร้อมกัน ไม่ได้ดูโปรเจสเตอโรนตัวเดียว รายละเอียดอยู่ในบทความ ตรวจฮอร์โมนวัยทอง ตรวจอะไรบ้าง ค่ะ
ที่คลินิกมีโปรแกรม ตรวจสมดุลฮอร์โมน ที่ตรวจฮอร์โมนหลักพร้อมกัน แล้วหมอจะอ่านผลให้ควบคู่กับอาการของคุณค่ะ
อาหารเสริมช่วยได้จริงไหม
หมอขอตอบตรง ๆ ค่ะ ไม่มีอาหารหรืออาหารเสริมตัวไหนที่เพิ่มโปรเจสเตอโรนในเลือดได้
เหตุผลง่ายมาก ย้อนกลับไปที่หลักการเดียวในหัวข้อแรก ฮอร์โมนตัวนี้สร้างได้หลังไข่ตกเท่านั้น ถ้าเดือนนั้นไม่ตกไข่ ต่อให้กินอะไรเข้าไปก็ไม่มีโรงงานมาผลิตให้อยู่ดีค่ะ
คุณอาจเคยเห็นโฆษณาที่ใช้คำว่า “ช่วยปรับสมดุลฮอร์โมน” คำนี้กว้างมากและไม่ได้มีความหมายชัดเจนในทางการแพทย์ ซึ่งคนละเรื่องกับการบอกว่าเพิ่มระดับฮอร์โมนได้จริงตามผลเลือด
หมอเขียนหัวข้อนี้ไว้เพราะเจอคนไข้ที่ซื้ออาหารเสริมมากินเองหลายเดือน อาการไม่ดีขึ้น แล้วรู้สึกผิดว่าตัวเองดูแลตัวเองไม่ดีพอ ทั้งที่จริง ๆ แล้วมันไม่ใช่ความผิดของคุณเลยค่ะ มันแค่ไม่ใช่วิธีที่ตรงกับกลไกของร่างกาย
แล้วอาหารเสริมไม่มีประโยชน์เลยหรือ ไม่ใช่แบบนั้นค่ะ กินให้ครบ นอนให้พอ ออกกำลังกาย ดูแลความเครียด ช่วยให้คุณผ่านช่วงนี้ได้สบายขึ้นจริง และวิตามินบางตัวก็สำคัญกับกระดูกในวัยนี้ เพียงแต่หน้าที่ของมันคือดูแลสุขภาพโดยรวม ไม่ใช่ทดแทนฮอร์โมนที่หายไป อ่านต่อได้ที่ วิตามินและอาหารเสริมสำหรับวัยทอง
คำถามที่คนไข้ถามบ่อย
สรุป
ถ้าอ่านมาถึงตรงนี้แล้วรู้สึกว่าตรงกับตัวเอง หมออยากให้รู้ไว้ว่าสิ่งที่คุณเจอมันมีคำอธิบายค่ะ การนอนที่เปลี่ยนไป อารมณ์ที่คุมยากขึ้น ประจำเดือนที่มาถี่กว่าเดิม ไม่ใช่เพราะคุณดูแลตัวเองไม่ดีพอ และไม่ใช่แค่เรื่องอายุอย่างเดียว
โปรเจสเตอโรนเป็นฮอร์โมนที่ถูกพูดถึงน้อยกว่าเอสโตรเจนมาก ทั้งที่มันมักเป็นตัวแรกที่เปลี่ยน พอเข้าใจเรื่องนี้แล้ว คุณจะอธิบายอาการตัวเองได้ชัดขึ้น และคุยกับหมอได้ตรงจุดขึ้นค่ะ
ไม่ต้องรอให้อาการหนักก่อนนะคะ รู้เร็วเท่าไหร่ ทางเลือกในการดูแลก็ยิ่งมีมากเท่านั้น
ทักมาคุยกันได้ค่ะ หมอจะช่วยดูให้ว่าอาการที่เป็นอยู่เกี่ยวกับฮอร์โมนไหม และควรตรวจอะไรบ้าง
ปรึกษาทาง LINEแหล่งอ้างอิง
- The Menopause Society. The 2022 Hormone Therapy Position Statement. Menopause. 2022. ดูแหล่งที่มา
- Cordina-Duverger E, et al. Risk of breast cancer by type of menopausal hormone therapy. PLOS ONE. 2013. ดูแหล่งที่มา
- Fournier A, et al. Breast cancer risk in relation to different types of hormone therapy (E3N cohort). PMC2211383. ดูแหล่งที่มา
- Asi N, et al. Progesterone vs synthetic progestins and breast cancer: systematic review and meta-analysis. PMC4960754. ดูแหล่งที่มา
- Swiss Perimenopause Study. Hormonal changes across the menopause transition. PMC8712488. 2021. ดูแหล่งที่มา
หมายเหตุ: บทความนี้ให้ข้อมูลเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือการรักษาแทนการพบแพทย์ หากมีอาการที่กังวล ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินเฉพาะบุคคล
อยากรู้ให้ชัดว่าอาการของคุณเกี่ยวกับฮอร์โมนแค่ไหน?
โปรแกรม Hormone Balance Check ตรวจเลือดฮอร์โมน 5 รายการ + InBody + ปรึกษาแพทย์ 1-on-1 เต็ม 45 นาที พร้อมรายงานและแผนดูแล 30 วันแรก
ดูรายละเอียดโปรแกรม →- แพทยศาสตร์บัณฑิต คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
- วิทยาศาสตรมหาบัณฑิต สาขาเวชศาสตร์ชะลอวัยและฟื้นฟูสุขภาพ
- American Board of Anti-Aging / Regenerative Medicine (ABAARM)
- Board Certified in Nutritional Wellness (CNW)
- ผ่านการอบรมการใช้ฮอร์โมนทดแทนชนิดธรรมชาติ (BHRT)
หมอเมย์ดูแลผู้หญิงวัย 40+ ที่มีปัญหาฮอร์โมนและอาการวัยทองโดยเฉพาะ เน้นการตรวจฮอร์โมนเพื่อเข้าใจร่างกายและวางแผนดูแลแบบเฉพาะบุคคล
ตรวจทานโดยผู้เขียน · ปรับปรุงล่าสุด: 18 กรกฎาคม 2569
Dr.May Clinic (ดอกเตอร์เมย์คลินิกเวชกรรม) · ต.บางรักน้อย อ.เมืองนนทบุรี จ.นนทบุรี · เปิดทุกวันเว้นวันอังคาร 10:00–18:00 · บริการ: ตรวจฮอร์โมนวัยทอง (Hormone Balance Check) และ รักษาวัยทอง (Hormone Balance Program)
ผู้เขียนบทความ
พญ. เมชฌวิกาศ์ อารยางกูร (หมอเมย์)
แพทย์เวชศาสตร์ชะลอวัยและฟื้นฟูสุขภาพ (ABAARM) ดูแลสมดุลฮอร์โมนวัยทองสำหรับผู้หญิง 40+ · เลขที่ใบประกอบวิชาชีพเวชกรรม ว.58272
ดูโปรไฟล์และบทความทั้งหมดของหมอเมย์ →